Leopold II

Dit standbeeld van Leopold II, de tweede koning van België, heeft het bijzondere lot zowel het allereerste publieke standbeeld van de vorst in het land te zijn, gemaakt in 1873, alsook de eerste monumentale beeltenis van hem die uit de publieke ruimte werd verwijderd, in 2020.  

Het stenen beeld toont de jonge koning ten voeten uit in militair erekostuum. De aanleiding voor de oprichting van dit monument was het bezoek van Leopold II in 1869 aan Ekeren, onderweg naar een militaire basis in Brasschaat. Het standbeeld was de bekroning van een nieuw geplaatste monumentale sokkel en waterpomp op Ekerse markt, de locatie van de vroegere schandpaal en bronput.    

Na de inhuldiging in 1873 werd in 1960 de pompzuil afgebroken en kreeg het beeld een nieuwe, meer bescheiden sokkel elders op het marktplein. De Markt van Ekeren wordt in 1993 opnieuw aangelegd en het beeld verhuist van deze centrale locatie naar een plaats bij de Sint-Lambertuskerk, op een klein verkeerseiland. Het beeld krijgt daar een nieuwe, eenvoudige hardstenen sokkel.  

Hoewel het beeld van Ducaju geplaatst werd in 1873, en Congo-Vrijstaat als privé-eigendom van Leopold II in 1885 werd opgericht, worden standbeelden in zijn ere in het algemeen beschouwd als symbolen voor de koloniale geschiedenis van België in Congo. Al tijdens het bewind van Leopold II was er internationaal politiek protest, met ook lokale opstanden, tegen de grove uitbuiting en het geweld dat het regime in Congo-Vrijstaat kenmerkte. Veroveringsoorlogen, repressie, dwangarbeid, hongersnood en epidemieën kostte het leven aan onnoemelijk veel Congolezen. Hoewel er geen officiële volksregisters werden bijgehouden, heeft onderzoek aangetoond dat er tijdens het plunderbewind van Leopold II een bevolkingsterugval plaatsvond van ca. 8 tot 10 miljoen mensen. 

In het licht van deze uitbuiting en uitroeiing van de lokale bevolking kunnen standbeelden van Leopold II beschouwd worden als verheerlijkingen of vergoelijkingen van deze feiten. Deze beelden stellen zo de vraag “Welke verhalen, figuren en gebeurtenissen gedenken we in de publieke ruimte?” op scherp. 

De aanleiding voor de beslissing tot verwijdering van het standbeeld in 2020 waren de aanhoudende en escalerende daden van vandalisme. De vroegst gedocumenteerde act van vandalisme (het overgieten van het beeld met rode verf, symbolisch gebruikt als bloed) dateert van 2007, gevolgd door eenzelfde actie in 2009. In 2020 vonden er tussen 16 mei en 3 juni drie vandalisme-acties plaats, culminerend in het in brand steken van het beeld. 

Op 4 juni 2020 namen de toenmalige burgemeester van Antwerpen en districtsburgemeester de beslissing het standbeeld te laten verwijderen. Op 9 juni 2020 werd de sokkel ontmanteld en het beeld getransporteerd naar een gesloten museumdepot van de stad Antwerpen, waar het nog steeds bewaard wordt. Meer informatie over dit collectiestuk en haar geschiedenis kan u op deze pagina vinden.      

Joseph Jacques Ducaju (1832-1891) volgde een opleiding aan de Academie van Antwerpen waar hij les kreeg van Jozef Geefs, waarvan de collectie Kunst in de Stad ook een werk heeft, namelijk het Ruiterstandbeeld van Leopold I. Hij specialiseerde zich in portretten en beeldhouwwerk, waaronder verschillende standbeelden en reliëfs.